آشنايي با صنايع دستي استان همدان(1)

آشنايي با صنايع دستي استان همدان(۱)

گردآوري فاطمه رحيمي هموند انجمن

مقدمه

صنايع دستي به صنايعي گفته مي شود كه تمام يا قسمتي از مراحل توليد آن توسط دست و با تغيير شكل در مواد اوليه ساخته مي شود

صنايع دستي همدان قدمتي به اندازه تاريخ آن دارد. صنايع هر منطقه از خصوصيات قومي ـ ملي و جغرافيايي آن سرچشمه مي گيرد و هنرمندان از جغرافياي منطقه اي خود الهام مي گيرند، هنرمندان و صنعتگران همداني نيز از اين امر مستثني نبوده اند. صنايع دستي استان همدان از شهرت بسزايي در سطح كشور برخوردار است و از ميان آنها برخي اهميت جهاني و صادراتي نيز دارند كه در ادامه به آنها مي پردازيم

استان همدان از قديم الايام مهر هنر و صنعت بوده و از آن جا كه همدان با توجه به قدمت تاريخي خود در مسير اتصال شهرهاي مختلفي قرار داشته دسترسي به مرزهاي غرب كشور از طريق همدان صورت مي گرفته لذا بررسي گذشته و حال صنايع اين خطه نشان دهنده اين است كه اين شهر از نظر تنوع رشته هاي صنايع دستي و جايگاه آن در كشور از سرآمدان بوده است

در اين تحقيق به صنايعي كه در گذشته نقش سازنده اي در اقتصاد استان داشته و اكنون منسوخ شده و همين طور صنايعي كه امروزه فعال مي باشد مي پردازيم

معرفي صنايع دستي استان همدان

 

استان همدان با مساحت 20172 كيلومتر مربع، 1/2 مساحت كل كشور را در برمي گيرد اين استان بين مدارهاي 59 درجه و 33 دقيقه تا 49 درجه و 35 دقيقه عرض شمالي و  34 درجه و 47 دقيقه تا 36درجه و49 دقيقه  طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است. استان همدان جزء استانهاي غربي ايران محسوب مي شود و از نظر تقسيمات كشوري 8 شهرستان، 21 شهر، 20 بخش و 120 روستا دارد. شهرستانهاي استان عبارتند از همدان، ملاير، تويسركان، نهاوند، اسدآباد، كبودرآهنگ، بهار و رزن كه مركز آن همدان مي باشد، هر كدام از اين شهرستانها و توابع در زمينه صنايع دستي فعاليت دارند

به گفته خانم بهجت عباسي (كارشناس ميراث فرهنگي) حدود 150 رشته رايج صنايع دستي در استان شناسايي شده اند که از اين ميان 130رشته به صورت فعال و نيمه فعال هستند و 18رشته منسوخ شده است 0 صنايع مهمي كه در راس ديگر صنايع منشعب از آن ها قرار دارند به شرح زير است

1-               نساجي سنتي

2-               بافته هاي داري

3-               زيرانداز سنتي

4-               پوشاك سنتي

5-               چاپ سنتي

6-               سفال و سراميك و كاشي سنتي

7-               صنايع دستي چرمي

8-               هنرهاي دستي وابسته به معماري

9-               صنايع دستي فلزي

10-           صنايع چوبي

11-           صنايع سنگي

12-             صنايع مستظرفه

13-             آبگينه

14-           هنرهاي وابسته به صنايع دستي

15-             رودوزي سنتي

در ادامه به رايج ترين اين صنايع در سطح استان همدان مي پردازيم.

رشته هايي كه در گذشته در سطح استان فعال بودند اما امروز در حال منسوخ شدن هستند و يا به كل منسوخ شده اند به شرح زير است

رشته هاي منسوخ شده

نخ بافي و نخ ريسي       2- موتابي       3- شانه سازي (چوبي)  4-علاقبندي

5- ماشه بافي (چادرشب) 6- پتوبافي       7- شال بافي  8-پوستين دوزي  

9- قاشق تراشي 10- صندوق سازي      11- چاپ قلمكار (پارچه قلمكار) 12- ورشوسازي 13- حصيربافي  14- خورجين بافي          15- زري بافي

16- شيشه گري فوتي   17- عبا بافي   18- جلد سازي

رشته هاي در حال منسوخ:                               

1- ارسي سازي 2- موج بافي3- آجيده دوزي4- جاجيم بافي5- صحافي سنتي       

6- حلبي سازي7- مسگري8- سفيدگري9- كفش دوزي دستي     10- چلنگري              11- دباغي سنتي12- تراش شيشه13- چاقوسازي14- قفل سازي15- گره چيني 16- سفال سازي در فرسفج و توچغاز

معرفي برخي صنايع منسوخ شده

1- پوستين دوزي

در گذشته پوستين دوزي از مهمترين مشاغل در سطح شهر و روستاها بوده. اما امروزه به علت گراني بيش از حد پوست هر روزه از تعداد اين افراد كاسته مي شود. هم اكنون عده بسيار كمي از روستائيان مبادرت به اين امر مي كنند

مثلا در قروه در جزين  طبق تحقيقات ميراث فرهنگي در سال 82، 8 نفر به عنوان شغل دوم به اين كار مشغول بودند كه در اوقات بيكاري و در منزل خود به پوستين دوزي مي پرداختند. به اين ترتيب كه پوستين دوزان، پوست گوسفند و بره را پس از پاكيزه ساختن و بدون تراشيدن پشم آن با استفاده از مواد اوليه ساده اي همانند آرد جو، زاج و مازوج به صورت پوستين و يا زيرانداز درمي آورند

2- موتابي

در قديم با استفاده از موي بز رشته هاي مختلفي از نخ و طناب توليد مي گرديد و با توجه به كيفيت و دوام آن و همچنين حالت كشساني فراوان آن در امور كشاورزي و دامداري استفاده مي کردند. در حدود 50 سال پيش تعداد حدوداً 400 چرخ موتابي در شهر همدان وجود داشت كه روي هر كدام يك نفر كار مي كرده. اين مراكز در نقاط مختلف شهر پراكنده بودند ولي مركز آنها در بازار همدان در قيصريه موتاب خانه متمركز بود. در حال حاضر از كليه موتابهاي قديم همدان فقط يك نفر به نام سيد موتاب در محله گازران همدان در حال كار مي باشد و راستاي موتاب خانه همدان هم تبديل به فروشگاههاي خريد و فروش خامه و مواد اوليه قالي بافي و ساير كالاها شده است

3- نخ تابي

در گذشته نخ تابي در همدان، نهاوند، تويسركان و كبودرآهنگ رونق خاصي داشت. اكنون با گذشت زمان اين كار توسط كارخانجات و يا دستگاههاي نخ تابي انجام مي‌شود و فقط تعداد كمي در منازل خود براي مصرف خانگي به نخ تابي مشغول هستند

4- شانه سازي

شانه سازي رشته اي ديگر از صنايع دستي قديم همدان است و از چوب توليد شده كه حدود 25 كارگاه در قديم در بازار همدان مشغول به كار بوده اند با توجه به رواج كالاهاي جديد مصرف اين كالا كاهش يافته و در حال حاضر 2 نفر مشغول به اين كار هستند.

5- علاقبندي

يكي ازپيشه هايي كه در قديم رواج داشته حرفه علاقبندي است، علاقبندان كساني بودند كه با استفاده از انواع نخ محصولاتي مثل ريسمان، بند تسبيح، ريسه هاي نخي، نخ كفاشي و ... توليد مي كردند كه در كاروانسراهاي علاقبندها مستقر بودند و حدود 20 مغازه در اين زمينه وجود داشته كه از مشهورترين آنها مي توان از حاج آقا ابريشم چي و تابيده چي و ... نام برد در حال حاضر با توجه به تغييراتي كه بعمل آمده اين حرفه رواج چنداني ندارد و فقط 2 نفر بصورت سطحي به اين كار اشتغال دارند

معرفي برخي صنايع در حال منسوخ

 

1- دباغي (توليد چرم بطريقه سنتي)

صنعت چرم سازي از روزگاران گذشته در همدان رواج داشته بدليل وفور دام و مواد گياهي و آب فراوان كه در توليد آن سهم بزرگي دارند معمول بود و يكي از مهمترين اقلام بازرگاني محسوب مي شده در گذشته هاي دور در همدان 3 دباغخانه وجود داشته: دباغخانه سنگ شير، دباقخانه قانتوردربلوار سفيد آبي و دباغخانه آقايي واقع در بلوار سفيد آبي، متاسفانه پس از گذشت زمان دباغخانه سنگ شير وقانتورکه حدود 20الي25 کارگاه در آن وجود داشته به مرور تعطيل و از بين رفته انداکنون 6دباغخانه دراستان فعال هستند(1دباغخانه در ملاير، 2 دباغخانه در تويسرکان و 3 دباغخانه در همدان)

چارلز عيسوي در كتاب خود بنام اقتصاد ايران مي نويسد در سال 1288 هـ. ش در همدان 400 مغازه كوچك چرم سازي وجود داشته است كه سه سال بعد به 300 مغازه تقليل پيدا كرده كه علت آن را وجود چند كارگاه توليد چرم مي داند كه در سطح گسترده اي در شهر فعاليت مي كردند

در سال 1311 اولين کارخانه چرم سازي ماشيني همدان توسط ارباب اردشير يگانگي زردشتي در حومه همدان در محلي به نام منوچهري وزميني به مساحت 9400 متر تاسيس شد

دكتر ربيعي در كتاب جغرافياي مفصل ايران مي نويسد تاريخ واقعي صنعت چرم سازي ايران را بايد از تاريخ فعاليت چرم سازي در همدان دانست و از آن پس اين صنعت بتدريج در كشور توسعه يافت تا آنجايي كه از يك كارخانه در سال 1311 به 22 كارخانه در سال 1337 افزايش يافت

2- كفش دوزي

مجموعاً در كل شهر همدان و تا حدود 30 سال پيش  تعداد 400 الي ×500 واحد كفش دوزي وجود داشته كه در كل شهر پراكنده بوده اند ولي مراكز اصلي آن در دو بازارچه كفاشخانه بزرگ و كفاشخانه كوچك در داخل بازار قديمي همدان است كه حدود 90 كارگاه را در خود جاي مي داده و هر كارگاه بطور متوسط 8 كارگر داشت

3- توليد مصنوعات فلزي آهني

از دوران قديم تبديل آهن يا فولاد به كالاهاي مصرفي يكي از مشاغل مهم محسوب مي‌شده در بازار همدان در جوار مسجد جامع راستايي وجود دارد بنام بازار چاقوسازها كه در قديم حدود 30 كارگاه وجود داشته در اين كارگاهها حدود 100 نفر كار مي كردند اكنون با گذشت حدود 30 سال بتدريج با رواج توليد و مصرف كالاهاي ماشيني كه به مراتب قيمت كمتري را دارد مصرف اين نوع كالاها رو به كاهش گذاشته است و تهيه آنها در حال حاضر به 6 كارگاه تقليل يافته

4- جاجيم بافي

در قديم حرفه اي وجود داشته كه طي آن پارچه هاي شبيه به گليم و با استفاده از نخ و پشم توليد مي شده كه به آن جاجيم مي گفتند. اين صنعت بصورت عمده در روستاها بوده و در حدود 100 سال پيش قسمت اعظم روستاهاي استان صاحب اين صنعت بوده اند و به مرور زمان اين صنعت رو به زوال گذاشته  كه تا 15 سال قبل هم در برخي از روستاها مانند روستاهاي كيتو، خالق وردي و كچل احمد از توابع شهرستان كبودرآهنگ بافته مي شده كه آن را هم جمع كرده اند

5- گيوه و آجيده بافي

گيوه هايي كه اكنون در سطح استان توليد مي شوند اكثراً اصالت نداشته زيرا يا رويه يا زيره آنها و يا هر دوي آنها از مواد غير طبيعي ساخته مي شوند در بخش گيوه بافي رايج  در استان بيشتر به اين صنعت مي پردازيم

6- مسگري و سفيد گري

حدود 50 سال قبل در بازار قديم همدان قسمتي سر پوشيده وجود داشته كه به قيصريه مس گرخانه معروف بوده اكنون سقف آن را برداشته اند و به راستاي مس گرخانه معروف است در آن زمان حدود 40 كارگاه بوده و بطور متوسط در هر كارگاه 7 نفر كار مي كردند كه قريب به 300 نفر مي شده اند

7- تراش شيشه

در گذشته در همدان تعداد معدودي کارگاه شيشه گري سنتي وجود داشته که اکنون از آنها اثري نمانده فقط يک واحد در روستاي آکنلو از توابع شهرستان کبودر آهنگ در اين زمينه فعاليت دارد تراش روي شيشه يکي از صنايع وابسته به شيشه گري مي باشد که با ايجاد نقوش و طرحها و خطوط برجسته بر روي شيشه زيبايي خاصي در ظروف ايجاد ميکند

در سال 1374 با ايجاد مراکز آموزش تراش شيشه از طرف صندوق فرصت هاي شغلي اداره کار در محلي نزديک شهرک مدني تعدادي از علاقه مندان جذب اين کار شدند امابا توجه به اينکه بازار فروشي نداشتند متقاضي شرکت در اين کلاسها کاهش يافت تا بدانجا که اين مرکز نيز بسته شد

در پايان اين بخش اضافه مي کنيم که سازمان ميراث فرهنگي و صنايع دستي استان همدان آموزش صنايع دستي را که داراي توجيه اقتصادي باشند را دنبال کرده و با اين رويکرد از دهه 70 رشته هايي چون چرم،گليم بافي ،گره چيني،جاجيم بافي و... را در بحث آموزش صنايع دستي قرارداده است

---

 

روز خلیج فارس گرامی باد

دهم ارديبهشت

روز ملي خليج فارس

بر تمامي ايران دوستان و علاقه مندان

 به فرهنگ و تمدن کهن ايران زمين گرامي باد

انجمن ايران شناسي کهن دژ

 همدان دهم ارديبهشت ماه 1388 خورشيدي